निसर्ग आपल्या आवती भवती.......पैसा किडा / वाणी किडा

पैसा किडा त्यालाच वाणी किडा (Millipede) म्हणून आपण ओळखतो. पावसाळ्यात दिसणारे हे किडे इतर वेळी जातात कुठे ? खातात काय? आणि हे नेमके पावसाळ्यातच कुठून येतात. असे अनेक प्रश्न पडतात. या प्रश्नांचा वेध....

पावसाळ्यात हे आपल्या परिसरात बागेत शाळेभोवती हमखास आढळून येतात......

पैसा किडा एक ते दोन वर्ष जगतो. मादी सुमारे 150 ते 200 अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर पडल्यानंतर सर्व पिल्ले एकत्रित प्रवासाला निघतात. एकत्रित जण्याने शत्रूला एवढा मोठ्ठा कसला प्राणी म्हणून सहज चकवा देता येतो. त्यामुळे त्यांना काठीने विसकटले तरी ते पुन्हा पुन्हा एकत्रित येतात. 20 ते 21 दिवस एकत्रित राहिल्यानंतर हे सर्व किडे आपआपल्या मार्गाने इतरत्र पसरतात. कुजलेला पाला-पाचोळा व बारीक बारीक वनस्पतीची लव हे त्यांचे अन्न. हे निरुपद्रवी असल्याने सहसा कोणी त्यांना मारत नाही.

हे किडे सुरवातीच्या काळात एकत्रित राहून मार्गक्रमण करत असतात.....

मात्र काही पक्षी, कीटक त्यांचा अन्न म्हणून उपयोग करतात. त्यामुळे सुरवातीला एवढ्या मोठ्या संख्येने दिसणारे मोठ्ठे झाल्यावर खूपच कमी दिसून येतात. संकट येताच शत्रू पासून स्वत:चा बचाव करण्यासाठी शरीराची गुंडाळी करून घेतात. त्यांचा हा आकार पैश्या सारखा असल्याने त्याला पैसा किडा म्हणून ओळखतात.

विशिष्ठ प्रकारचा वास सोडून शत्रूपासून बचाव करण्याची नैसर्गिक देणगी त्यांना मिळालेली असते. हे किडे आकाराने मोठ्ठे झाल्यावर त्यांच्या अंगावरचे कवच कठीण व चमदार बनते. जे काही जिवंत राहतात. ते अंडी घालून पुढचा वंश अबाधित ठेवतात. त्यामुळे ते पुढच्या पावसाळ्यातच दृष्टीस पडतात यांना 60 ते 70 पायांच्या जोड्या असतात. कोरडवाहु शेती असणार्‍या भागात यांचे प्रमाण जास्त असते.

शरीराची गुंडाळी करण्याच्या त्याच्या पद्तीमुळे त्याला पैसा किडा म्हणून आम्हाला त्याची पहिली ओळख झाली

आम्ही जेव्हा लहान होतो तेव्हा घरातील मोटठी माणसं सांगायची या कीड्याचे पैसे होतात म्हणून. मग आम्ही त्यांना मारून पुरून ठेवेत असू. ढीगभर किडे पुरूनही चिमुटभर पैसा मिळाला नाही. त्यामुळे आज त्यांना मारलेल्याचे दुख आहेच. आणि याच कुतुहलातून अनेक ठिकाणावरून जमा केलेली माहिती आपल्यासाठी. या महितीसाठी कराडचे प्रसिद्ध प्राणी शास्त्रज्ञ डॉ. एस एस पाटील यांची मदत झाली...

(प्रदीप रवलेकर, कराड